سیر داستان نویسی در ایران (3)

 

1-8-3- دورة سوم :1320 تا 1332 پس از رضا شاه تا کودتای 28 مرداد

 این دوره از سال 1320 تا 1332 زوال استبداد و وزش نسیم زودگذر آزادی را دربر می گیرد. در این دوره، ورق برمی گردد. رقابت های جهانی ناشی از جنگ جهانی دوم و افول قدرت استعماری انگلیس، ایران را به عرصه رقابت دو ابرقدرت جدید جهانی تبدیل می کند و بی ریشگی یافته های کودتاگران و پوچی بافته های رمانتیست ها و پوچگرایان هویدا می شود. فضایی برای تنفس احساس می شود. اما متأسفانه در این فضا نیز به دلیل آثار سوء فرهنگیِ باقیمانده از دوره خفقان و دیکتاتوری بیست ساله و ناهوشیاری جوانان تشنه آزادی، عموم اهل قلم وارد میدانی ناشناخته شدند و سرباز چشم و گوش بسته یمین و یسار لشکری شدند که نمی دانستند در قلب آن چه کسانی فرمان می رانند. «در این دوران نویسندگان متاثر از مکتب های فکری و ادبی جدید در صدد تجربه کردن مضامین و شکل های ادبی تازه اند. با آمدن مردم به عرصه فعالیت های اجتماعی، گرایش جدید ادبی می کوشد با تکاندن رخوت دهه قبل از تن ادبیات و تلاش برای نشان دادن رنج ها و آرزوهای همگان، واقع گرایی را در ادبیات ایران تثبیت کند.گشایش مرزها و نفوذ عقاید جامعه گرا بر نگرش نویسندگان ایرانی نسبت به ادبیات و زندگی  تاثیر می نهد و جای جستجو برای هویت و امنیت را فکر پیشرفت و مردم گرایی می گیرد. در چنین دوره نا آرامی روشنفکران نمی توانند نسبت به آنچه در اطرافشان می گذرد بی توجه بمانند .اینان که گویی مانند روشنفکران دوره مشروطه، اطمینانی دوباره به خود  یافته اند با پیوستن به جمعیت های سیاسی و روشنفکری در جهت سودمندی اجتماعی می کوشند و به آرمان خواهی  و آوازه گری در راه هدف های سیاسی خود می پردازند .روشنفکر نومید آثار هدایت، مسعود و علوی، از انزوای خود در آمده اند و حساسیت  گوشه گیرانه دوران سیاه بیست ساله را فرو هشته و در پی امیدی مبهم به روزنامه نگاری و تحزّب روی آورده است. برداشت های زیبایی شناسی تغییر می کند، مثلا هدایت که در دهه قبل «بوف کور» را نوشته بود دراین سال ها آثاری چون «حاجی آقا» را بر ضد اقتدار پدر سالاری و جهل و خرافه پرستی  مردم می نویسد.» در فضای ملتهب پس از شهریور20، انتقاد صریح از سیاهی­ها و تباهی­های عصر رضا شاه رواج یافت. در این بین آثار ادبی ظهور کرد که به  ادبیات زندان  شهرت یافت. برجسته­ترین نماینده­ی این نوع ادبیات، بزرگ علوی بود .«در عین حال نباید فراموش کرد که آثار داستان نویسانی چون جلال آل احمد، به آذین، صادق چوبک و ابراهیم گلستان حاصل درگیری های اجتماعی و فرهنگی همین عصر است؛عصری که در آن آرزوهای تجدد خواهانه ادیبان دوره مشروطه، امکان عملی شدن یافت.»(همان :132) «نویسنده دوره مشروطه می دید که اثرش تآثیری عملی در حرکت های جامعه دارد. اما روشنفکر دوره دیکتاتوری سیاه بیست ساله که دستش از هر گونه فایده بخشی و حضور اجتماعی بریده شده است به درون می پردازد تا ضمن فاصله گرفتن از واقعیت موجود آن را مورد سوال و تردید قرار دهد. او که منزلت و قدرت تأثیر گذاری نویسنده دوره مشروطه را از دست داده منزوی می شود و حدیث نفس هایی از نظرگاه روایتگری حساس و مطرود می نویسد. احساس بیهودگی به آثارش لحنی تلخ و اندوه زده می دهد و در زندگی شخصی به سوی گمگشتگی روحی و خودکشی می راندش. رضا کمال شهرزاد(نمایشنامه نویس 1277-1316) جهانگیر جلیلی و صادق هدایت از چهره های ادبی مشهوری بودند که در این دوره دست به خودکشی زدند.» صادق هدایت، بزرگ علوی و صادق چوبک آباء داستان نویسان امروزند. هدایت با اثر بدبینانه «بوف کور» و چوبک با اولین مجموعه قصه هایش «خیمه شب بازی» با زاویه دیدی حساس و ترسیم واقعیت ها و انعکاس نکبت های اجتماع بر یک نسل از نویسندگان بدبین که دائم احساس حیف شدگی می کردند مؤثر افتادند و در مقابل این جریان قطبی دیگر به وسیله جلال آل احمد، ابراهیم گلستان و بهرام صادقی شکل گرفت که کوشیدند در تصویر صحنه های زندگی بی طرف بمانند که این گروه به لحن انشای قدیم ایران توجه بیشتری دارند و به این ترتیب به تدریج داستان نویسان ایرانی به زبان و بافتی مستقل رسیدند که ثمره این استقلال تنوع در رشته ها و سبک ها است.»

دوره چهارم  : از سال 1332 تا 1340 دورة ادبیات مقاومت

از این تاریخ به بعد، محمدرضا به خواست امریکا دیکتاتور بلامنازع ایران بود و امریکاییان توقعی جز این از او نداشتند. نقش اصلی کودتا را انگلیسی ها برعهده داشتند و همانان به همراه آمریکاییان حامی مطلق این جریان و روند طبیعی پس از کودتا یعنی استبداد خشن بودند.در واقع کودتا سرآغاز فصل جدید دیکتاتوری 25 ساله محمدرضا بود. «این دوره، زمانی بود که از نظر جهانی اهمیت استراتژیک و ژئوپولنیک ایران بیشتر روشن شده بود و یکی از ثمرات جنگ جهانی دوم، واقع شدن کشور ایران به عنوان پل پیروزی برای کشورهایی چون امریکا بود و از سوی دیگر همین امر موجب تشدید طمع ورزی به کشور ما و به زیرسلطه کشیدن و غارت منابع ایران و نقاط وسیعی از جهان بود؛ اما این بار، با طراحی انگلیس و حمایت امپریالیسم امریکا، حکومتی وابسته به بیگانگان بر ایران تحمیل شد و میدان ادبیات ایران پس از کودتای 28 مرداد 1332 عموماّ صحنه یکه تازی ادبیات داستانی رمانتیکی، هرزه، سرخورده، بی هدف، پوچ و ناامید تبدیل شد. شاید بتوان گفت که جز در آثار داستانی جلال آل احمد، در آثار داستانی دیگر این دوره، از امید به آینده و تقویت انگیزه برای ادامه حرکت و زندگی شرافتمندانه، سخنی به میان نمی آید؛ بلکه کندوکاو در علت های واقعیات تلخ جامعه و بیان حقایق اجتماعی بطور کلّی به فراموشی سپرده می شود. خفقان، بار دیگر، ادبیات داستانی ایران را مسموم می سازد؛ و قهرمانان داستان ها عموما پوچ نگار، بدعاقبت، با چهره هایی مملو از اضطراب و تردید، یا الکی خوش و سطحی نگر و به دور از چون و چرایی خردمندانه می شوند. در حوزه زبان نیز ادبیات داستانی این دوره اگرچه وارث تجربه های پیشینِ است به دلایل گوناگون از جمله انقطاع حیات اندیشه ای دوره گذشته و سرخوردگی نسل پیشین داستان نویس و فقدان امکان ابزار رشد، ازجمله جرأت نداشتن برای بیان مضمون دلخواه، دائماً به عقب رانده شد؛ البته این تحول، به سمت گیری ادبیات داستانی به سوی داستان های سمبولیک کمک کرد که از این جهت، اندکی مایه تقویت زبان داستانی شد. «از ویژگی های ادبی این دوره، رواج ادبیات طنزآمیز، ایهامی و پراستعاره است که به عکس العمل های نویسندگان غیر وابسته منجر می شود و به ترویج بحث ادبیات متعهد کمک می کند؛ در کنار آن، ادبیات مبتذل در صدد برمی آید بازاری برای خود بیابد، ادبیاتی که دو خصیصه آن سفارشی بودن و محصول امیال سرکوبگرانه حکومت است.»


 1-8-5-دورة پنجم از 1340 تا 1357 دورة اوج شکوفایی

 این دوره، عصر عوام فریبی، ظاهرسازی و نمود صحنه های خلافِ واقعِ ساواک و محمدرضا شاه برای نشان دادن وجود امنیت در ایران است. تحول معنایی وزبانی در داستان های این دوره، بیشتر مرهون تحول زبانی ادبی در خارج از حوزه داستانی است؛ لذا تحول در حوزه معنا، از دگرگونی ها در عرصه زبان و صورت ادبیات داستانی افزون تر به نظر می رسد. «وقوع انقلاب عظیم اسلامی به رهبری امام خمینی(ره) که جلوه هایی از آن در پانزده خرداد1342 درخشش پیدا کرده بود از تحولی کاملاً عمیق، همه جانبه و کارا در همه ابعاد فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و گرایش به احساس دینی در جامعه ما خبر داده بود. با این نهضت، آن عده از اهل قلم که نستوه و مقاوم ایستاده بودند، همدلی نشان دادند. از نقاط قابل توجه اهل قلم و اندیشه در این دوره، هشدار دربرابر غربزدگی و تمایل به شناخت ریشه ها و پایه های بومی و مردمی و بهره گیری از این سرمایه عظیم بود؛ که با انتشار رساله «غربزدگی» از جلال آل احمد مطرح شد.» اما در مجموع، زبان و تکنیک داستان، درخشان تر از دوره پیشین نیست، اگر چه در حوزه محتوا حرکتی به سمت امید به آینده، واقع گرایی و خشم انقلابی صورت گرفته است. البته در تقابل با ادبیات واقع گرای مردمی، دستگاه های ادبی وابسته به رژیم کودتا، نوعی ادبیات تند رمانتیستی منحط را دامن می زند؛ غافل از اینکه در کشوری مثل ایران که فرهنگ و تمدنی بسیار غنی دارد، با فرهنگ غربزده نمی توان مردم را فریب داد. شاعران و نویسندگان و هنرمندان بزرگ معاصر در ایران به علت سانسور نمی توانستند آثار خود را بروز دهند و به همین سبب یا مجبور به خاموشی بودند یا مخفیانه اندیشه خود را بیان می کردند مگر تنی چند که خود را به رژیم فروختند و به عوض آن حقوق های خوبی نیز گرفتند


  منابع

- آرین پور، یحیی(1387)، از نیما تا روزگار ما، چاپ پنجم‌، تهران: زوار. - ذاکر حسین، عبدالرحیم،(1377)، ادبیات سیاسی ایران در عصر مشروطیت، تهران: نشر علم - رادفر،ابوالقاسم(1366)، فرهنگ واره داستان و نمایش،تهران:انتشارات اطلاعات. - سپانلو، محمدعلی،(1375)، نویسندگان پیشرو ایران، چاپ چهارم،تهران: نشر سهیل. - عسکری حسنکلو،عسگر(1387)، نقد اجتماعی رمان معاصر فارسی،تهران:فروزان روز. - کسمایی،علی(1363)، نویسندگان پیشگام در داستان نویسی امروز ایران،تهران:شرکت مولفان و مترجمان ایران. -فاروقی، احمد و ژان لووِرِویه،(1358)، ایران برضد شاه ،تهران: امیر کبیر. - قبادی، حسین علی؛بزرگ بیگدلی،سعید(1379)، چشم انداز ادبیات داستانی معاصر و نظری بر کتاب از نیما تا روزگار ما،پژوهش نامه انتقادی متون و برنامه های علوم انسانی،شماره 2،تابستان 1379،ص 45 - میر عابدینی، حسن(1377)، صد سال داستان نویسی، تهران:نشر چشمه . - میرصادقی،جمال(1383)، داستان و ادبیات،تهران:انتشارات آیه مهر. - یاحقی،محمد جعفر (1381)، جویبار لحظه ها، چاپ چهارم ،تهران:جامی.  

 

لیلا نجفی

 گاهنامه ادبی

/ 2 نظر / 44 بازدید
(الف_هيچ)

خانم نجفي سپاس از مقاله ي خوب و دقيق و زحمات شما ...